Grzegorz Rudynek, mista, kęs 13:25, 09.11.2009

20 lat temu upadł mur berliński - symbol prawie 50-letniego podziału Europy i zniewolenia połowy kontynentu. Święto wolności rozpocznie dziś w Berlinie Lech Wałęsa - na znak, że przemiany, które doprowadziły do zjednoczenia Europy, zaczęły się w naszym kraju.

O godz. 20 pod Reichstagiem Lech Wałęsa rozpocznie symboliczny proces upadku muru: popchnie pierwszy z tysiąca bloków ustawionych wzdłuż linii przebiegu dawnego muru w centrum Berlina. Kostka została podpisana przez legendarnego przywódcę "Solidarności" i pomalowana przez młodzież z polskiej klasy w szkole im. Roberta Jungka w Berlinie.

Jest na niej m.in. mapa Polski, Okrągły Stół oraz pomnik Poległych Stoczniowców. "Chcieliśmy przypomnieć, że komunizm najpierw upadł w Polsce, a dopiero potem runął mur berliński" - mówią Adrian Berlt i Michalina Niedocug z grupy uczniów malujących kostkę. Lechowi Wałęsie będzie towarzyszyć Miklós Németh, były premier Węgier.

Tysiąc styropianowych bloków runie jak domino. Wśród nich kolejne kostki malowane w Polsce: np. z samochodem warszawa i słowami piosenki Jacka Kaczmarskiego "Mury". Od strony placu Poczdamskiego o 20.15 domino popchną przewodniczący Parlamentu Europejskiego i Komisji Europejskiej - Jerzy Buzek i José Manuel Barroso. Ostatni fragment bloków pod Bramą Brandenburską w ruch wprawi sam Michaił Gorbaczow, b. przywódca ZSRR, który doprowadził do demontażu reżimów komunistycznych.

"To nie są tylko niemieckie obchody. Dedykowane są wszystkim, którzy przyczynili się do pokonania komunistycznych reżimów w Europie" - mówi kanclerz Angela Merkel.

W uroczystościach udział wezmą przywódcy państw UE, m.in. premier Donald Tusk oraz prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew. USA będą reprezentować sekretarz stanu Hillary Clinton i rzecznik polskich interesów w USA Zbigniew Brzeziński, b. doradca ds. bezpieczeństwa narodowego prezydenta Jimmy'ego Cartera. Niestety nie przyjedzie b. kanclerz Niemiec Helmut Kohl, jeden z architektów zjednoczenia Niemiec w 1990 roku Jest bardzo chory, ma trudności z mówieniem.

Rocznica upadku muru to nie tylko oficjałki. Do Berlina zjechało tysiące młodych ludzi, którzy chcą świętować na ulicach, koncertach i dziesiątkach imprez towarzyszących (zagra m.in. Bon Jovi, będzie pokaz sztucznych ogni). Wśród przybyłych jest ok. 150 polskich licealistów i studentów w grupie zorganizowanej w ramach inicjatywy Razem'89.

Będą towarzyszyć Lechowi Wałęsie przy przewracaniu muru, spotkają się z niemieckimi rówieśnikami, w berlińskich szkołach i na uczelniach wezmą udział we wspólnych lekcjach historii i projektach artystycznych. "Żyjemy razem w zjednoczonej Europie, więc chcemy też razem świętować i wspólnie podziękować za dar wolności" - mów Patrycja Niemczyk, studentka z Poznania.

W tym historycznym momencie w Berlinie będzie również "Metro" - młodzi Polacy z Razem'89 wiozą do stolicy Niemiec nasze specjalne wydanie, po polsku i po niemiecku. Będzie ono również rozdawane podczas głównych uroczystości pod Bramą Brandenburską.

Gorbaczow rozmontował NRD

Grzegorz Rudynek: Co doprowadziło do upadku muru berlińskiego?

Wojciech Roszkowski, historyk: To był ciąg wydarzeń, od wyborów 4 czerwca, przez powołanie rządu Tadeusza Mazowieckiego. Ale najważniejsza była decyzja Węgier o otworzeniu granicy z Austrią. Dla mieszkańców NRD to była okazja, aby okrężną drogą bezpiecznie uciec na Zachód. Skorzystały z niej tysiące osób. Później uchodźcy zaczęli przyjeżdżać do ambasad RFN w Pradze i w Warszawie. To była lawina, którą trudno było powstrzymać.

Władze NRD nie miały też żadnego oparcia w ZSRR. Miesiąc przed upadkiem muru z wizytą w Berlinie na 40. rocznicę powstania NRD był Michaił Gorbaczow. Nie było atmosfery święta, raczej panowało przekonanie, że wszystko się sypie i jest poza kontrolą.

Sama decyzja o otwarciu granic była przypadkowa. Poinformował o tym szeregowy urzędnik Gunter Schabowski na konferencji prasowej.

Czy istniało ryzyko, że przemiany mogą być powstrzymane? W końcu istniał ZSRR, w krajach Układu Warszawskiego, m.in. w Polsce i w NRD stacjonowały radzieckie wojska.

Takie obawy ostatecznie upadły w sierpniu 1989 r. Wtedy do interwencji Układu Warszawskiego w Polsce namawiał rumuński dyktator Nicolae Ceau escu. Na szczęście bezskutecznie.

Kolejny krokiem po upadku muru było zjednoczenie Niemiec. Nie wszyscy patrzyli na to z optymizmem.

W 1989 r. Polacy generalnie mieli bardzo dobry stosunek do RFN. Poprawił się on po liście polskich biskupów z 1965 r., w którym padło słynne zdanie "przebaczamy i prosimy o wybaczenie", każdy pamiętał pomoc, jakiej Niemcy Zachodni udzielali nam po wprowadzeniu stanu wojennego. Pewien niepokój jednak był: co się stanie, jak z NRD wycofają się Sowieci, czy nie będzie roszczeń terytorialnych. Wzmógł go Kohl, który będąc z wizytą w Polsce nic o tym nie mówił, choć oczekiwano, że twardo się od możliwości roszczeń odetnie. Ale generalnie takiego ryzyka nie było, choćby ze względu na Stany Zjednoczone. Ameryka nie zgodziłaby się na żadne korekty granic.

W Polsce był Wałęsa, w Czechosłowacji Havel. O opozycji w NRD słyszy się mało. Miała jakieś zasługi w obaleniu muru?

Niewielkie, bo była bardzo nieliczna. Na szerszą skalę pojawiła się dopiero pod koniec istnienia NRD. Ale się nie ma się czemu dziwić. Wcześniej opozycjoniści mieli do wyboru: albo dostać w głowę albo wyjechać na Zachód. I naturalne, że korzystali z tej drugiej możliwości. Dla władz NRD to była też okazja do zarobku, bo RFN płaciła za wypuszczanie opozycjonistów za granicę twardą walutą. Mur runął dzięki czynnikom, o których mówiłem wcześniej i generalnej postawie społeczeństwa.